Γράφει η Μίνα Μπουλέκου∗
Η εικόνα σκεπάζει το Αιγαίο με την ελληνική σημαία, σαν σάβανο και σαν όρκο μαζί. Πάνω της αιωρείται το ελικόπτερο της νύχτας εκείνης. Κάτω της, τα πρόσωπα τριών αξιωματικών που δεν ζήτησαν ποτέ να γίνουν σύμβολα, αλλά έγιναν.
Ίμια, 31 Ιανουαρίου 1996. Μια ημερομηνία που δεν ανήκει στο παρελθόν, γιατί δεν δικαιώθηκε ποτέ από το παρόν. Ο Υποπλοίαρχος Χριστόδουλος Καραθανάσης, ο Υποπλοίαρχος Παναγιώτης Βλαχάκος και ο Αρχικελευστής Έκτορας Γιαλοψός έπεσαν εν ώρα καθήκοντος. Ο θάνατός τους δεν ήταν ατύχημα, ήταν αποτέλεσμα μιας κρίσιμης στιγμής, όπου η εθνική κυριαρχία τέθηκε υπό αμφισβήτηση και η πολιτική διαχείριση αποδείχθηκε ανεπαρκής. Όπως λέει η φράση της εικόνας, «του αντρείου ο θάνατος, θάνατος δεν λογίζεται».
Τριάντα χρόνια μετά, τα Ίμια δεν αποτελούν απλώς ένα τραγικό επεισόδιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας μας, αλλά μια ανοιχτή πληγή και ταυτόχρονα μια διαρκής υπενθύμιση ότι η εθνική μας κυριαρχία δεν είναι δεδομένη. Δεν χαρίζεται, κερδίζεται και υπερασπίζεται καθημερινά, με πράξεις και συνετή πολιτική βούληση.
Η κρίση και η αλληλουχία των γεγονότων
Η κρίση των Ιμίων δεν ξέσπασε αιφνιδίως τη νύχτα της 31ης Ιανουαρίου, αλλά είχε προηγηθεί μια αργή και επικίνδυνη κλιμάκωση. Στις 25 Δεκεμβρίου 1995, τουρκικό φορτηγό πλοίο προσάραξε στην περιοχή των Ιμίων. Η Άγκυρα αμφισβήτησε για πρώτη φορά επισήμως την ελληνική κυριαρχία επί των βραχονησίδων, ανοίγοντας έναν κύκλο έντασης, τον οποίο η πολιτική ηγεσία μας υποτίμησε.
Τη μοιραία νύχτα, η Ελλάδα δοκιμάστηκε όχι μόνο στρατιωτικά, αλλά και πολιτικά, θεσμικά και στρατηγικά. Η ένταση κλιμακώθηκε ραγδαία, με ανταλλαγή σημαιών, πολεμικά πλοία σε επιφυλακή και τις Ένοπλες Δυνάμεις σε κατάσταση αυξημένης ετοιμότητας.
Λίγο πριν τις 02:00 τα ξημερώματα, τουρκικές ειδικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν κρυφά σε μία από τις δύο βραχονησίδες. Η παρουσία τους δεν έγινε άμεσα αντιληπτή από την ελληνική πλευρά, γεγονός που αποκαλύφθηκε λίγες ώρες αργότερα, καταδεικνύοντας το μέγεθος της επιχειρησιακής και πολιτικής σύγχυσης εκείνη τη νύχτα.
Στο πλαίσιο αναγνώρισης της κατάστασης, απονηώθηκε από τη φρεγάτα «Ναυαρίνον» ελικόπτερο του Πολεμικού Ναυτικού, με τριμελές πλήρωμα: τον Υποπλοίαρχο Χριστόδουλο Καραθανάση, τον Υποπλοίαρχο Παναγιώτη Βλαχάκο και τον Αρχικελευστή Έκτορα Γιαλοψό. Η αποστολή τους ήταν σαφής: να διαπιστώσουν τι ακριβώς συνέβαινε στις βραχονησίδες.
Οι τρεις αξιωματικοί εκτέλεσαν το καθήκον τους χωρίς δεύτερη σκέψη. Το κράτος, όμως, δεν στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων. Η κρίση έληξε με αποχώρηση σημαιών, με «no flags, no ships» και με την πολιτική παραδοχή ότι στο Αιγαίο υπάρχουν περιοχές υπό αμφισβήτηση. Από εκείνη τη στιγμή γεννήθηκε η επικίνδυνη θεωρία των «γκρίζων ζωνών», η οποία έκτοτε τροφοδοτεί τις τουρκικές διεκδικήσεις.
Λίγα λεπτά αργότερα, το ελικόπτερο κατέπεσε στη θάλασσα υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες. Οι τρεις αξιωματικοί βρήκαν τραγικό θάνατο εν ώρα καθήκοντος. Επισήμως, το γεγονός αποδόθηκε σε απώλεια προσανατολισμού λόγω καιρικών συνθηκών. Ωστόσο, τα ερωτήματα για τις συνθήκες της πτώσης και τον συνολικό χειρισμό της κρίσης παραμένουν αναπάντητα στη συλλογική μας συνείδηση.
Το πολιτικό αποτύπωμα των Ιμίων
Το πολιτικό αποτέλεσμα της κρίσης υπήρξε βαρύ. Η αποκλιμάκωση υπό αμερικανική διαμεσολάβηση, η αποχώρηση σημαιών και η υιοθέτηση της λογικής «no flags, no ships» άφησαν πίσω τους κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών». Η Τουρκία ενίσχυσε συστηματικά την αναθεωρητική της στρατηγική, με παραβιάσεις του εναέριου χώρου μας, υπερπτήσεις πάνω από κατοικημένα ελληνικά νησιά, NAVTEX και ευθείες αμφισβητήσεις των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων.
Από το 1996 στο σήμερα
Σήμερα, σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά, το Αιγαίο παραμένει πεδίο καθημερινής δοκιμασίας. Κάθε υπέρπτηση, κάθε NAVTEX, κάθε δήλωση περί «αποστρατιωτικοποίησης» δεν είναι τυχαία. Είναι μέρος μιας στρατηγικής που δοκιμάζει τα όρια της ελληνικής αντίδρασης και μετρά την πολιτική αντοχή της χώρας μας.
Κομβικό πεδίο αυτής της διαρκούς αμφισβήτησης αποτελεί το δικαίωμα της Ελλάδας να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια, όπως ρητά προβλέπει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει ένα απολύτως νόμιμο δικαίωμα σε casus belli, αμφισβητώντας εμμέσως τη Συνθήκη της Λωζάννης και το καθεστώς κυριαρχίας στο Αιγαίο. Το πραγματικό πρόβλημα εντοπίζεται στην ελληνική αδυναμία να ασκήσει με συνέπεια και σαφή στρατηγική τα κυριαρχικά της δικαιώματα.
Η μνήμη ως πολιτικό καθήκον
Η εθνική κυριαρχία δεν διασφαλίζεται με εκκλήσεις για «ψυχραιμία» ούτε με διπλωματικές ισορροπίες που συχνά εκλαμβάνονται ως αδυναμία. Διασφαλίζεται με σαφή εθνική στρατηγική, ξεκάθαρες κόκκινες γραμμές και αξιόπιστη αποτρεπτική ισχύ.
Τα Ίμια μας δίδαξαν με τον πιο δραματικό τρόπο ότι η στρατιωτική ετοιμότητα, όταν δεν συνοδεύεται από πολιτική βούληση, οδηγεί σε επικίνδυνα κενά. Η αποβίβαση τουρκικών δυνάμεων σε ελληνικό έδαφος και η απώλεια των τριών αξιωματικών ανέδειξαν μια αποτυχία στρατηγικής αποτροπής.
Η μνήμη των Ιμίων λειτουργεί σήμερα ως καθρέφτης. Δείχνει τι συμβαίνει όταν η πολιτική διαχείριση υποτιμά τη σημασία των συμβόλων, των σημαιών, των μικρών νησίδων. Γιατί στη γεωπολιτική, τίποτα δεν είναι «μικρό» σε ό,τι αφορά την εθνική μας κυριαρχία και την διατήρηση των συνόρων μας.
Η μνήμη των τριών αξιωματικών των Ιμίων δεν θα έπρεπε να τιμάται μόνο με στεφάνια και επετειακές εκδηλώσεις, αλλά με πολιτικές επιλογές που δεν αφήνουν κανένα περιθώριο αμφισβήτησης σε όσους επιβουλεύονται την πατρίδα μας.
Τα Ίμια δεν ανήκουν στο χθες. Ανήκουν στο διαρκές καθήκον της εθνικής εγρήγορσης. Οι ήρωες της νύχτας εκείνης παραμένουν παρόντες, όσο η μνήμη τους γίνεται πυξίδα ευθύνης για όλους μας. Οι τρεις αξιωματικοί έπραξαν το καθήκον τους ηρωικά. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: πράττει το κράτος το ίδιο;
Η μνήμη τους μας υπενθυμίζει πως ένα κράτος που παραμελεί τα σύνορά του, παραμελεί την ίδια του την ύπαρξη. Η κυριαρχία δεν είναι δεδομένη, απαιτεί σαφή πολιτική βούληση και συνέπεια. Η δύναμη ενός κράτους μετριέται από την ικανότητά του να υπερασπίζεται όσα του ανήκουν και να διασφαλίζει τα συμφέροντα του λαού του.
Και εδώ τίθεται το κρίσιμο ερώτημα της πολιτικής ευθύνης: καθένας πρέπει να πράττει σύμφωνα με το καθήκον του, και εμείς οφείλουμε, στη μνήμη των ένδοξων προγόνων μας, να σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων που αρμόζει σε κάθε Έλληνα, με τόλμη, αφοσίωση και αίσθημα ευθύνης.
ΉΡΩΕΣ ΠΕΣΟΝΤΕΣ. ΠΑΝΤΑ ΠΑΡΟΝΤΕΣ
Μίνα Μπουλέκου
Συγγραφέας – Μέλος του Ελληνικού Τμήματος της Ένωσης Ευρωπαίων Δημοσιογράφων